Handrainn
Home Up

 

Saukindin og mannflki.

Hr eru vitl vi flk sem alist hefur upp me saukindinni. Laufshpurinn hefur fr byrjun leita til eirra sem elstir eru og muna tmana tvenna. Tminn lur hratt og brtt verur Btlakynslin eldriborgari, okkur er v fengur a f skemmtilegar og frlegar frsagnir fr flki sem man.

 

 

ur til saukindarinnar
eftir orfinn Jnsson fr Ingveldarstum Kelduhverfi

a er vi hfi n essum tmamtum, egar fkka bum, bndum og bstofni abirta enna til saukindarinnar. Sjaldan hefur hn veri mr me jafn eftirminnilegum htti.

Mig hefur oft langa, ef a gfist ni,
slenskri saukind helga lti kvi.
Sma hana nokkrum sannleiks-hljum orum
samskiptin akka bi n og forum.
Enginn strri tt lfi jar
er raukai af landi ss og glar.
olin og hr rautum, hva sem dynur,
sund r mannsins bjargvttur og vinur.
ri um kring slu, sorg og kfi
samtvinnast kindin bndans starfi og lfi.
Ef lei henni vel var sl og bjart sinni,
svartntti ef a rengdi a fjrhjrinni.
Ef saukindin fll hru hafsvori
hungursins vofa sst hverju spori.
egar hn hvarf var bjargarvonin brotin,
brtt var v mannsins kraftur lka rotinn.
Sjum vi gegnum mu myrkra alda,
mannfelli og hrmung savetra kalda.
Sst enn glggt sguspjldum myndin,
samspili sterka, landi, flki, kindin.
Fr tskagat a efstu byggardrgum,
tti hn sterkan tt flksins hgum.
Einnig hj eim er saning sttu r hafi,
saukindin var eim yls og heilsugjafi.
Ijusm hndin r ullinni spann ri,
ofin og prjnu sterk og skjlg kli.
Flkinu einnig gaf skna ski,
skapai gott og orkumiki fi.
var hn mnnum einnig gleigjafi,
gngur og leitir sjst ljma trafi.
Minning fr heiargeimsins glsta veldi
geymist a fidagsins hinsta kveldi.
Mjg gleur auga hjr gum haga,
hraustleg og frjls um bjarta sumardaga.
Me sambandi slku leysist leians vandi,
lifandi er starfi hollt og mannbtandi.
Hn reynist vera afbrag uppalandi tal kynsla essu landi.

 

 
 
 
 
 
r hrtar, g kve yur kvi.
g kannast vi andlitin gl,
er gangi r allir garann
a gjfinni, fimmtn r.
heyinu tennurnar hljma
vi hornanna leikandi spil.
a bylur jtunnar bandi
og brakar vi stein ea il.
 
hp yar stvast g stundum
og stend yur dlti hj.
g hallast vi blkinn og horfi
hrtsaugun skynug og bl.
g bkin og bringurnar spanna
og bllega strk yfir kinn.
r heilsi me hornum og vrum.
Hver hrtur er flagi minn.

 

r hrtar
eftir Gumund Inga Kristjnsson
 
 
g veit yar ltbrag og leiki,      
 er losu er fjrhsavist.                
gangi r greiir tni        
og glejist vi atlgur fyrst.          
og margur er merktur og srur,
en minnstur s hrtur, er veik.      
Og hugfanginn horfi g lngum
hornanna bluga leik.           
 
Svo fylgi g ferlinum lengra.       
fagni r vorlfsins hag,      
er feti r snoggir til fjalla        
  einn farslan gvirisdag.          
hfjalla hlum og drgum        
er hrtanna kjarkmikla beit.         
Og slt er a standa uppi stalli
og stara yfir kyrrlta sveit.           
 

 

 
 
 
 
Er slrku sumrinu hallar,
sst yar tgangsbrag.
r komi af rfum allir
me aurugan, blakandi lag.
tt gott vri hnjkinn a gista
vi grur og tsni hans,
lutu r herskum hundum
og hrpyrum smlunarmanns.
 
ar komi r ktir og feitir.
g kannast vi andlitin gl,
er haldi r allir sem hpur
a hsunum, fimmtn r.
veggnunum villist r ekki,
en viti um hurir og il.
Svo heilsi r herbergjum yar
me hornanna leikandi spil.

 

slenska saukindin

slenska saukindin kom hinga til landsins me fyrstu landnmsmnnunum og hefur tt mikinn tt v a hr var byggt og flk settist a. Hn var harger, ngjusm og afurasm. Hn s flki fyrir mat, klum, eldivii og flestu v sem urfti til a lifa af hr norur hjaranum.

a er nokku til af forustuf slandi sem ekkist ekki annars staar, en svo a stundum s erfitt a smala v og a lta illa af stjrn eru margir fjrhparnir sem hafa bjargast hs me nmni og hjlp ess. Hr sar greininni kemur ltil saga v tengt.

Kindin var ntt til hins trasta hr fyrr tmum, eftir sltrun var engu fleygt af hennar afurum. a sem ekki var tt til manneldis var hirt handa hundum ea nota sem burur tn, en gori var annig ntt. r klaufum, hornum og beinum voru ger leikfng handa brnum. Ullin var svo aulntt til fatagerar, hrusekkja og yfirlaga svo eitthva s nefnt. Skinni var ntt til fatnaar, skfatnaar, bkfells og svo gran til yfirbreislu rmum. Ekki voru frystikistur til hr fyrr ldum og v var maturinn srsaur, soinn niur, saltaur og reyktur svo hann geymdist.

ntjndu ld hfst sauasala til Englands, hn gekk upp og ofan til a byrja me en rtt fyrir aldamtin 1900 var tluverur tflutningur lifandi saua og var etta mikil bbt fyrir bndur og jarbi allt. En fyrir sauina var stagreitt peningum sem var fttt og segir slandssgu Einars Laxness (III bindi 1995:14-15) a me essu fjrmagni hafi skapast vsir a sparifjrmyndun nstofnuum Landsbanka slands sem veitti san f til eflingar sjvartvegs og ilskipakaupa. Einnig tti sauasalan mikinn tt v a hnekkja dnsku kaupmannavaldi og efla innlenda verslun.

Getum vi n velt v fyrir okkur hversu miki vi eigum essari skepnu a akka, allt of margir sji hana einungis sem grureyingartki og askotahlut slenskum vegum.

g tk vital vi foreldra mna sem eru fddir 1930 og 1934, g kva a taka fyrir anna efni en ullarvinnslu, matarger ea leikfng. En umruefni var hj mmmu sauatflutningur, hjseta og hulduflk og hj pabba breyttir tmar abnai bi hsakosti og til gagna.

 

Vital vi mmmu

Mir mn heitir Fanney, hn er fdd og uppalin Hafursstum sem er heiarbli systi xarfiri. Fyrr ldum var etta gsenjr fyrir saufjrbskap og er auvita enn hn s farin eyi nna, enda talin mjg afskekkt. Hr tla g a lta fylgja tvr sgur af honum langafa mnum sem mamma sagi mr sem barni og vi rifjuum svo upp nna aventunni.

Langafi minn sem var uppi um mija ntjndu ld og fram tuttugustu var me strt saufjrb ess tma mlikvara og rktai saui og seldi lifandi til tflutnings. Eins og segir hr inngangi var etta mikil tekjulind og augaist hann af essu, sagt er a hann hafi keypt jrina Hafursstai sem er landmikil og stagreitt hana me gullpeningum sem hann fkk fyrir sauasluna. essi langafi minn er talinn fyrirmynd bnds heiinni bkinni Grmosinn glir eftir Thor Vilhjlmsson

J menn fru a koma r llum ttum, jafnvel r fjarlgum sslum, til a f lnaa peninga. arna, egar varla sust peningar, nema eir vru sveipair einhverjum vintraljma, faldi kistubotnum, helzt til ess a auka sr yndi me v a skoa tunglskini, spesu og spesu. ..

Spesa, segir sslumaur, spesa sagiru. Spes er latna rur minni.

Og ir von sslumaur gur. En essi hjn heiinni, n gtu au lna mnnum peninga, og voru meira a segja fs til ess, og a fylgir sgunni a eir sem hafi borga, eir hafi geta fengi lna aftur

( Thor Vilhjlmsson. 1986; 115)

Text Box: J menn fru a koma r llum ttum, jafnvel r fjarlgum sslum, til a f lnaa peninga. arna, egar varla sust peningar, nema eir vru sveipair einhverjum vintraljma, faldi  kistubotnum, helzt til ess a auka sr yndi me v a skoa  tunglskini, spesu og spesu. ..
Spesa, segir sslumaur, spesa sagiru. Spes er latna rur minni.
Og ir von sslumaur gur. En essi hjn  heiinni, n gtu au lna mnnum peninga, og voru meira a segja fs til ess, og a fylgir sgunni a eir sem hafi borga, eir hafi geta fengi lna aftur
( Thor Vilhjlmsson. 1986; 115)

 

 

 

 

 

 

 

 

essi tflutningur langafa mns lagi grunninn a vel stndugu heimili og aldrei liu au skort heiinni. F sem hann rktai og afi minn tk svo vi var mjg alaga heiinni og snjyngslum ar. F var mjg hftt og strhyrnt, en tla g af v a a hafi urft a troa snj og leita sr a fu en var fnu beitt miki vetrum til a spara heyfeng.

g minnst hr innganginum a g lumai einni sgu af forustuf, mamma sagi mr essa egar g var barn og g held miki upp . En hn tengist einmitt essum langafa mnum. annig var a veurtlit var ekki gott og kindurnar hans voru niur vi Hallhfaskg  sem er vestan og noran vi Hafursstai, mikil nttruperla og klettar ar margir fallegir. a var tr manna a ar byggi hulduflk og a mtti ekki styggja. N er langafi minn kominn niur Hallhfaskg en kindurnar sttu anga v ar var skjlslt og grurmiki. Veur var fari a versna tluvert, mikil ofankoma og btti vind. egar hann var binn a n hpnum saman og tlai halda af sta upp r skginum rkust kindurnar illa og fru mest hringi. Snjrinn var orin erfiur yfirferar og karlinn stkustu vandrum. sr hann stra gra forustukind fremst hpnum sem fer af sta og leiir hinar fram me  sr upp slakkann. Afi var fjrglggur mjg og reyndi a rna og sj hvaa kind etta vri en s a hn var ekki r hans hpi og kannaist ekki vi hana r ngrenninu. En var feginn a komast af sta svo hann yri ekki ti sjlfur me kindahpinn. egar f var komi upp r skginum og yfir s annig a leiin var grei heim a fjrhsum, hvarf allt einu gra kindin og sst ekki meir. St afi minn fstum ftum v a etta hefi veri forustukind hulduflksins sem hefi bjarga honum og hpnum hans r hremmingum og horfi svo egar eim var borgi. essa sgu held g miki upp og segi hana gjarnan egar g sni flki ennan yndislega sta.

Mamma sat oft tum yfir num vorin ur en r bru, egar tarfar var annig a einhvern grur vri a f voru kindurnar reknar stai sem fyrst komu undan snj og eim beitt ar. Mamma, sem barn, fylgdi eim stainn og passai upp a r fru ekkert lengra og fr svo me r heim sla dags. Hn sagi mr a essum yfirsetum hafi hn alltaf haft gaman af og stti r, alltaf fundi sr eitthva til a dunda vi, fara einhvern melinn og hlaa r steinum, fylgjast me grrinum og hlaupa um. einangruninni heiinni hafi etta veri visst frelsi a vera a skottast t nttrunni.

Mur minni er mjg minnissttt egar sltrin komu heim slturtinni var alltaf soinn grautur sem kallaur var villibr og var bei me reyju eftir honum. Hann var binn til me v a bra smjr og hrra saman vi a hveiti, san var lambabli hrrt t og svolitlu salti, annig a hann var eins og jafningur. Grauturinn var san boraur me kanilsykri. etta fannst mmmu algjrt lostti.

 

Vital vi pabba

Pabbi man varla eftir sr nema me saukind sr vi hli. Hn hefur veri hans lf og yndi og veit hann ekkert skemmtilegra en a vera randi hesti og smala kindum. Hann heitir Baldur og hefur alla sna t bi Ystahvammi Aaldal. Hann hefur fari gegnum trlegar breytingar abnai llum svium er varar saukindina, fr v a hafa hst kindurnar dimmu og rngu tvstu torfhsi me tai, ar sem eina birtan var fengin af steinolulukt steinsteypt fjrhs me grindum, loftrstingu, florlsingu og ginlegum gjafargrum. Heyskapur var einnig me rum htti, hann sl me orfi og lj tn og engjar, heyi sett heysti og geymt ar til vetrar og n a hjarni.

En frsgn hans er   abnai gangnamanna egar hann fr snar fyrstu gngur eystareyki ri 1952.

ekktist ekki anna en a hafa einn hest til reiar, yfirleitt voru etta drttarhestar bndanna. Pabbi var me hnakk til a sitja en margir eldri gangnamenn voru me gruskinn sta hnakks. Ofan hnakknum ea gruskinninu var lnsekkur, en a var poki sem sauma var fyrir endann , nokku stfur og vatnsttur. hliinni var gat sem nesti var sett inn og geymt. Oft tum var a ekki mjg lystugt egar tti a bora a, eftir a hesturinn hafi svitna og knapinn seti ofan . etta voru riggja daga gngur og gist var tvr ntur gangnakofa. etta r hafi ori mikil bylting svefnastu gangnamanna en kofanum var bi a setja upp palla langsum me veggjunum og gangur milli, en nokkrum rum ur hfu menn legi moldarglfinu. N lgu menn urru, menn hfu fturnar ofan strigapoka, treyjuna ofan sr og hfuna/sjhattinn undir hfinu. Hundarnir lgu svo ganginum en hestarnir ti ahaldi. Fatnaurinn var treyja sem hlt hr um bil vatni eins og pabbi orai a, en ekki voru komnar vatnsttar buxur. voru sumir gangnamenn sem klddust klofbssum og voru vatnsttum stuttbuxum sem nu niur r. Flestir ttu sjhatt, klddust ullarbrk, ullarskyrtu og ullarpeysu. Vettlingar voru tvumla, annig a egar eir blotnuu lfanum var eim sni vi. Ef veri var blautt fyrsta degi gngunum voru menn oft blautir a sem eftir var v erfitt var a urrka af sr og ftin sein a orna. Uppr 1960 fer abnaur miki a breytast til hins betra og dag hefur goretex, fls og gmm teki yfirhndina og sklir gangnamnnum fyrir regni og vindi. Svo maur minnist n ekki hsakostinn en gangnakofinn dag er upphitaur, me rmum (sumum tvbreium), heitu vatni og snyrtingu.

 

Greinarhfundur og saukindin

a m segja a saukindin hafi flttast inn lf mitt fr v g man eftir mr. g er fdd og uppalin sveit ar sem blandaur bskapur var stundaur og ar meal sauf. g eignaist mna fyrstu kind unga aldri og ht hn Budda og var hvt lit. San hef g alltaf tt kind sem heitir essu nafni. 

Me aldrinum stkkai saufjrstofninn og var mikill metnaur okkur systkinum a rkta okkar eigin stofn og eignast fallegt og vel vaxi f. Vi fengum innleggi af lmbunum okkar haustin inn okkar reikning og voru a rslaunin sem vi gtum rstafa sjlf og sar kosta okkur skla og allt sem honum tilheyri. g tti v miki undir saukindinni komi, bi varandi sklagngu og einnig lri g ga lexu v a fyrir mnum vasapening urfti g a vinna, bera byrg og v betur sem maur st sig v meira fkk maur sinn hlut.

egar maur elst upp vi saufjrbskap upplifir maur rstirnar mjg sterkt, kindurnar eru hstar sla hausts, eim gefi inni og settar bata annig a r veri sem best undirbnar fyrir fengitmann sem fylgdi jlunum. Jlin eru alltaf minningunni htleg, fullt af snj, messuferir og heimsknir, fr mikill tmi a vera t fjrhsum og halda kindunum. g var ekki gmul egar g vissi hvernig lmbin uru til og fljtlega fr maur a halda spottann hrtunum og leita. egar la tk vori var a saubururinn og allt sem honum fylgdi, sumrin var heyja og hlur fylltar fyrir skepnurnar. Hausti me allri sinni litadr var haldi til heia og fjalla til smlunar, f reki heim og skoaur afrakstur liinna mnaa.

En ann dag dag finnst mr ekki hgt anna en a fara heim mitt bernskuheimili og grpa aeins saubur, taka nokkrar nturvaktir og fylgjast me lmbum komast legg og einnig a komast smlun og rttir haustin. g er svo heppin a bir brur mnir eru saufjrbndur, v hef g gott agengi a saukindinni og meira a segja enn a nafninu til kindur.

Vi systkinin sem vorum fimm lkum okkur miki saman me stran hornabskap. Okkar bskapur var stundaur hl rtt sunnan vi fjrhsin.  Hvert okkar tti sitt fjrhs og vi merktum hornin svo vi gtum dregi sundur og hver hsti snar kindur.  Kindurnar okkar bru lmbum en slgum vi beininu innan r horninu og var lambi komi. egar setningsmaur kom veturna til a sprauta alvru f vi garnaveiki, fengum vi tmu lyfjaglsin og ttum au til nsta sumars v var okkar f sprauta en sta sprautu notuum vi nagla. annig hlnum fr fram sama ferli og inn fjrhsunum en tk bara styttri tma.

a var margt sem saukindin gaf manninum hr fyrr ldum sem ekki er tali nausynlegt dag en mrg gerviefnin hafa leyst hennar afur af hlmi t.d. fatnai og leikfngum. a sem vi ntum mest enn dag er kjti, svo a a eigi undir hgg a skja. eim fer fkkandi sem taka sltur og prjna r ullinni, einstaka srvitringar sem halda v vi og telst g ein r eim hpi.

Flki hefur flutt r sveit b og fjarlgin milli flksins og saukindarinnar v orin meiri. Allt of margir halda a hn sji um grureyingu og uppblstur landsins og hennar hvldarstaur su vegkantar jveganna sem skapar httur umferinni og virkar sem hraahindrun. svo a g haldi a jvegurinn s ekki staur fyrir kindur geta brnin r kaupstunum bari hana augum og kynnst henni ekki s um ni samband a ra.

g hef fulla tr a breyting eigi eftir a vera neyslu lambakjts, allri umru um skasemi erfabreyttra matvla, aukaefna og hollustu er lambakjti svari. raun tti lambakjti a vera merkt eins og rauvn: framleianda og framleislur, annig getur neytandinn tta sig uppruna og gi kjtsins. Lambakjti tti aldrei a bera saman vi svna- ea alifuglakjts ar sem drin eru hf hsi ea bri og gefi tilbi fur. Lambi elst upp heium og t nttrunni og egar v er sltra hefur a varla komi hs n neytt annars en ess sem nttran gefur.

Sigra Baldursdttir, ha040343@unak.is 2006

Menning og rtur

egar g fr a hugsa um hvern g gti tala vi sambandi vi saukindina og ntingu henni hr ur fyrr var g fyrstu engu nr. Mr datt engin srstakur hug. Murafi minn og amma eru bi alin upp Akureyri og furmmu mna taldi g of unga einhverra hluta vegna en hn er 73 ra.

ar sem g b Grenivk datt mr hug a leyta til ba Grenilundi sem er dvalarheimili aldrara ar b og a endingu talai g vi Laufeyju Gulaugsdttur. g hafi mjg gaman af v a spjalla vi hana og fannst trlegt hva hn mundi miki fr sku sinni og hversu mrg smatrii hn rifjai upp sem tengdust ullinni srstaklega.

Laufey er fdd 1. janar ri 1919. Hn er fdd og upp alin Brartjrn Grtubakkahreppi og kemur r r margra systkina. Laufey hf sjlf bskap Jari Ltrastrnd ri 1940 me manni snum Arnfinni Gunnr Hallgrmssyni og bjuggu au ar til rsins 1957, en flytja au Lund Grenivk. Laufey bj lundi til rsins 2001 ea ar til hn flutti Grenilund.

Laufey sagi mr a hennar heimili hafi allt veri ntt af kindinni. Innyflin voru ntt til matargerar og nefnir hn sltur og einnig lundarbagga sem voru gerir r ristlinum. indin var san saumu utan um lundarbaggana. Allt var etta svo salta ea srsa til a eiga yfir veturinn. Hausinn og fturnir voru svinir, allt saman skafi upp r heitu vatni og pssa. Sviin voru sltu og fturnir mist settir sr ea bin til r eim ftasulta. Fturnir voru mauksonir og brytjair mjg smtt niur og settir bakka. rlitlu soi var btt og essu hrrt saman. egar etta klnai var etta skori bita og srsa. etta var algjrt slgti btir hn vi og bros frist yfir andliti, vitandi a a spyrjandi sj a n ekki alveg fyrir sr. Mrin var svo brdd tlg ea brytju niur sltur. Tlgin var notu til a steikja allt, soi brau og kleinur og ess httar alveg eins og dag. Nema a nna er etta bara keypt bunum segir hn.

Hva ullina varar segir hn mr a kindurnar hafi veri reknar fjall a vori en eim smala saman tmanlega sumri. var ri og ullin tekin og urrku, srstakleg ef etta var gert rigningu. Svo var settur pottur hlir og ullin veginn upp r vagi og vatni til helminga. vaginu var safna saman tunnur yfir veturinn og a geymt tihsi v a mtti ekki frjsa. Htt eitt reifi var sett ofan pottinn hvert skipti og hrrt me priki. Svo var etta frt upp grind sem var yfir hlfum pottinum og lti sga r. Allt var etta unni ti vi. Vi etta verk var ein stlka og nnur kraup vi lkinn me svokallaan rangal sem var aflangur dallur me rimlum. arna sat stlkan allan daginn og voi undir vatnsbununni. Svo var strengdur fleki yfir lkinn til a lta renna r ullinni. A kvldi egar mesta var sigi r henni var breytt r henni grasi, helst ar sem lti gras var, ar var hn urrku og san fari me hana inn Gefjun ur en unni var frekar r henni. Gefjun var bi til efni r ullinni og einnig lopi sem hgt var a spinna r. a sem haft var heima veturna urfti a tja, a kembt og r v spunni rokk. Bi rokk og einnig spunavl, svo var r essu prjna.

egar g spyr Laufey a v hversu ung hn hafi veri egar hn fr a prjna fer hn a hlja og segist bara hafa veri smkrakki, eins hafi hn og Stna systir eins og hn segir veri mjg ungar egar r voru settar vi hlirnar og lkinn a rfa ullina allan lilangan daginn. a fyrsta sem hn lri a prjna voru leppar sauskinnskl. prjnai hn me garaprjn tvo prjna. Hn segir a sumir hafi jafnvel hekla inn skna og oft hafi lepparnir veri sknandi fallegir. Hn rifjar upp fyrir mr a egar hn og Stna fru sklann voru r sauskinnskm og krakkarnir strddu eim v. r tku hins vegar eftir v a kennarinn var lika skinnskm og ekki oru krakkarnir a stra honum svo etta var allt lagi eftir a. a var meira a segja gat nean skm kennarans svo skr eirra systra voru fnni.

essi frsgn segir mr a a Laufey hafi komi fr ekta sveitaheimili og greinilega ekki hver sem var sem gekk sauskinnsskm essum tma.

Laufey segir mr jafnframt a pabbi sinn hafi ft vaml. a geri hann me v a leggja ullina glfi og sparka henni til me ftunum. var bi til hlf fyrir ullina sem haft var glfinu og pabbi hennar hlt sr koffort ea eitthva slkt og fi me ftunum.Til a leggja herslu or sn stendur hn upp og tekur um stlinn og byrjar a hreyfa fturnar. San var ullin slttu og pressu og sent inn Gefjun ar sem etta var lita. Hn segir mr a hn hafi alltaf veri vamlskjlum og strkarnir hafi tt buxur. Hn hafi alltaf veri svona kjlum sklanum og man srstaklega eftir einum sem var rauur me gulum saum. Mamma hennar s hins vegar um a fa sokka og vettlinga og a geri hn bara hndunum. egar g segi henni fr v a vi hfum veri ltin fa sklanum og nota plast ofan ullina og spuvatn verur hn alveg hissa. Hn segir a etta hafi veri alveg rosaleg vinna enda ekki um nein gindi a ra.

Hva leikfng varar segir Laufey a au systkinin hafi einungis tt horn, kjlka og leggi fyrir leikfng. r Stna ttu a vsu sitt hvora dkkuna en r gengu ttir, einhver frnka hafi tt r undan eim.

Hn segir a hn hafi tt heilu binn sem hn geymdi hl fyrir ofan binn. Hornin voru kr, kjlkarnir voru hafir fyrir kindur, leggirnir voru hestar og ef hn eignaist skeljar voru r hafar fyrir mublur eins og hn orar a. Bobbar voru hinsvegar notair fyrir hunda. Me etta voru au systkinin alsl enda ekktu au ekkert anna og hn segir sna krakka oft hafa leiki sr me etta egar au voru ltil. Vi rum rlti um ntmann og g get ekki betur heyrt en a henni finnist alveg ng um allt a lfsgakapphlaup sem fylgir flki dag og er g henni ar a mrgu leyti sammla.

Eftir a vitalinu lkur vill hn endilega sna mr vettlinga og sokka sem hn hefur prjna handa langmmubrnunum sem eru nokkur. Allt er etta jafn fallegt me allskonar munstri og algjr synd hversu fir prjna slka hluti dag. g velti v fyrir mr hvort a mrg brn fi ullasokka og vettlinga jlagjf fr mmu ea langmmu dag, einhvern veginn efast g um a. Allavega er framtin ann veginn. Prjnaskapur er v miur orin allt of sjaldgfur dag og n eru etta rfar konur hverjum sta sem selja peysur, sokka og vettlinga. Lopapeysur og far hfur og vettlingar eru a vsu miki tsku dag sem er pnulti skref ttina a fortinni. g veit a allaveganna a g sjlf kann ekki a prjna frekar en margar ungar konur dag. Hver stan er veit g ekki, kannski tmaleysi er a ekki svari vi llu n til dags.

Eftir essa heimskn er g margs vsari um gamla tma. g hafi mjg gaman af v a tala vi Laufey og g held a vi unga flki ttum a gefa okkur meiri tma a a tala vi sem eldri eru. Hvernig annars allur essi frleikur a komast til skila til nstu kynsla eftir okkur. Ef fram heldur sem horfir glatast miki af menningararfi okkar slendina og a er mjg mikil synd. Brnin okkar eiga rtt v a vita hvaan vi erum sprottin og hvert rtur okkar liggja. au eiga rtt v a vita hversu miki saukindin gaf okkur hr ur fyrr sta ess a lta ngja a sj hana hsdragarinum og vita a hn segir mee. byrgin er okkar.

Margrt sk, maggao@emax.is ,  2006.  

Menning og rtur

  Mr datt  hug a tala vi murmmu mna Valgeri Jnsdttur sem er fdd og uppalin Skari Dalsminni Grtubakkahreppi. Valgerur er fdd 30 gst 1932 ri og bj Skari til rsins 1957. N br amma Klara eins og hn er alltaf kllu Akureyri og skrapp g heimskn til hennar eina kvldstund og spjallai vi hana. a var ekki vandaml a f upplsingar hj mmu og vi spjlluum heillengi um allt mgulegt og gat g ekki betur s en a amma hafi haft mjg gaman af v a rifja essa tma upp me mr. g held oralag mmu essari frsgn.

Vi amma byrjuum a ra um jlin ar sem a au nlgast um. Amma sagi mr a a hafi alltaf veri sltra fyrir jlin, veturgamalli r ea af geldu. a var ekki hgt a sltra hrtum yfir fengitmann v a a var svo mikil remma a kjti var alveg tt. Skari var yfirleitt tekin ung r, mesta lagi ru ri og sltra fyrir jlin. Um jlin var bostlnum reykt hangikjt, sperlar og maglar af strum akfeitum hrtum. Amma gat aldrei bora maglinn en pabba hennar fannst etta gott. a var alltaf reynt a hafa ntt kjt yfir jlin. a var heilmikil vinna vi a gera bjgu, sem voru kallair sperlar. a var hakka og britja sperlana svo a ekki yri allt saman eins. Svo voru vambir hreinsaar og bi til sltur og sett keppi og eir sumair. Svo urfti a sja allt saman ar sem ekki var til frystikista ea ess httar. Allt sltur var soi og sett sr samt svium og sviasultu og var allt ntt af skepnunni. Ekki voru arar geymsluaferir en a sja niur, setja sr, salta og reykja. haustin var kjt soi niur dsir og var a einnig bora um jlin. Hangikjt var samt sem ur aal jlamaturinn og svo var nttrulega laufabraui. Annars var ekki bora svo miki af hangikjti, a voru margir heimili og svo voru yfirleitt nokkrir jlagestir.

Fyrstu jlin sem a amma mn man eftir var egar a brir hennar var heima og a var fari laufabrausger egar a allur mannskapurinn var komin heim og a var ekkert smri sem var gert ea um 200 kkur. a var byrja morgnanna og ekki bi fyrr en a var komi langt fram ntt. skru allir, amma var a ung a hn telur a hn hafi sjlfsagt ekki veri mjg flnk, en henni fannst hn vera gilega fullorin egar hn var komin me hnf hendi. Pabbi hennar steikti alltaf laufabraui og systurnar tvr voru aallega v a hlaupa milli, upp niur stiga og skja kkur.

Vi amma rddum um a sem var algengast matinn og um geymsluaferir. a var ekki boi a frysta mat og var amma orin fullorin egar hn man eftir a a hafi komi. haustin var eim dilkum sem tti ekki a lifa sltra og svo var kjti salta ea reykt. a var meira en ein tunna sem var salta og svo var nttrulega hangikjti og entist a oft fram vor. Sviin voru sltu og rllupylsur bnar til r llum slgum. Sumt var reykt og anna sett salt. Einnig var sltra stlpuum klfum um rs gmlum sem ekki tti a ala upp. Kjti var miki soi niur glerkrukkur og nota sem smsteik og kjti geymdist gtlega annig. a var sett svoltil fita sem a einangrai og annig geymdist kjti. a var mikil vinna kringum etta allt saman. etta var teki tveimur trnum, lmbin voru rekin t slturhs Grenivk og ar var teki heim eitthva af kjti og svo var lka sltra heima Skari kindum sem komu seint af fjalli og lmbum sem voru a koma fram eftir hausti. etta var allt heilmikil vinna. Skari var aldrei bora hrossakjt, hsbndinn, pabbi mmu vildi ekki sj a. Hann gat ekki hugsa sr a bora hestana sna og a var alveg saman a honum vri boi hrossakjt annars staar af hestum sem hann hafi aldrei s. a var svo lka veri me lambakjt og tlvert af klfakjt. a var bsna margt serm var sltra heima Skari og a urfti lka v a a var svo margt heimili. Allan veturinn var sama og ekkert af fiski, mesta lagi sm af salt- og sginfiski. a var mest bora kjt Skari og a sem bi var til r v. Nr fiskur var aeins bostlnum vorin og sumrin. Btarnir Grenivk voru allir settir land v a a var engin almennileg bryggja. a sem fll til af binu var aalmaturinn. Manni fannst sjlfsagt a a vri til hangikjt fram vor.

a var farin jlafer til Akureyrar fyrir jlin og amma man ekki eftir a a hafi veri keypt smjrlki svo a jlabaksturinn var nota smjr. Amma vissi ekki hvort a a hefi veri fari a framleia smjrlki essum tma. Jhann afi mmu smai trstrokk og fursystir mmu s alltaf um a strokka. Amma var krakki egar a kom svo handsninn strokkur r jrni og var gamli strokkurinn settur til hliar. a var mikill gestagangur Skari, menn framan r firi komu vi Skari egar eir ttu lei t Grenivk og a var heilmikill bakstur kringum a.

a var komi rafmagn Skar ur en a amma fddist ea kring um 1930. essum tma voru aeins rr bjir me rafmagn, Skar, Hvammur og Grtubakki og var etta heilmikill munaur. egar amma fr sklavist Grenivk tu ra gmul kunni hn ekki a kveikja olulampa, ar sem eir voru ekki notair Skari. a er gaman a segja fr v a hsi gissa ar sem amma var vist var hsi sem hn kom svo til me a ba seinna meir. vorin var sttur fiskur t Grenivk.

g spuri mmu a v hvernig ullin hafi veri ntt. Ullin var ntt ann htt a sem dmi voru krakkarnir alltaf ullarnrftum og hum sokkum. Stundum var ullin litu en oft voru saualitirnir notair. a var keyptur fatalitur og var a duft sem var sett t vatn. a var til str og mikill vefstll sem a Svava Skaptadttir tti og var aallega ofi handkli og efni urrkur til a nota vi uppvaski. Einnig var ofi snjbuxur handa flkinu og kallai pabbi etta filega vaml. etta var aallega nota snjft og a var hltt a vera essu. Mamma tti prjnavl og prjnai hn peysur r bandi. Pabbi gekk t.d. alltaf sausvrtum peysum sem a mamma prjnai vlinni. Ullin var notu miki bnum ft og anna. Allir heimilinu ttu a minnsta kosti tvennt af hverju til skiptana. Pabbi mmu s um a fa og fi hann sem dmi ullarsokka sem voru svo ykkir a eir voru nnast vatnsheldir. Einnig var ullin seld, enda margt f Skari. daga var ri. a voru miklar vintraferir rningu t Heiarhs Flateyjardalsheii. egar amma fr sna fyrstu fer var hn fermingaraldri. a var smala t heiina og var ri og ullin sett poka sem a hestarnir fluttu t eftir. etta var mikil vinna sem gekk fram morgunn og var komi heim Skar snemma um morguninn og var mannskapurinn uppgefinn eftir slarhringsfer n svefns. a var vont verk a ra og srar hendur eftir a hafa klippt alla nttina og klippurnar voru misjafnlega beittar. Eftir a heyvagnarnir komu var allt flutt traktor og var etta mun fljtlegra v a hestarnrir bru minna og fru hgar yfir. Amma telur a ullin og sukindin hefur sjlfsagt bjarga flkinu gamla daga.

g spuri mmu hvaa leikfng voru helst notu. Krakkarnir Skari ttu bskap sem samanst af hornum, krkjlkum o.fl. Strri hornin voru kr, rolluhorn voru kindur, lambahorn voru lmb og leggir voru geitur. a var lti hgt a gera vi hrtshornin v a au voru svo str og voru v til skrauts. etta var heilmiki b. Rtt vi bi var torfkofi sem var notaur sem reykkofi. Horn af llum strum og gerum samt kjlkum voru aal leikfng krakkanna yfir sumari en svo ttu au einnig brur me tuskuskrokkum.

 Rsa B. Gsladttir, rosabg@simnet.is ,  2006.  

Menning og rtur

Erfitt er a mynda sr sland n saukindarinnar. Hn hefur fylgt slendingum allt fr landnmi og greinilegt a a var ekki a stulausu sem landnmsmenn hfu hana me sr yfir hfin til a hefja bfjrrkt hr landi. Kindin hefur veri gerntt allt fr landnmsld og fram tuttugustu og er a fyrst n dgum sem menn eru farni a vanmeta gi hennar. Augljst er a margir forfera okkar hefu ekki lifa af kalda veturna ef ekki hefi veri til ng ull saukindarinnar og hver einasti ti biti, og jafnvel ti a margra mati n til dags, hafi veri nttur til matar.

Afi minn

Nokkrum rum ur en furafi minn heitinn d tk g vital vi hann fyrir verkefni sem g var a vinna Menntasklann Akureyri um gamla tmann. ar sem a g helt mjg upp ennan afa minn tla g a nta mr a vital essu verkefni ar sem g fjalla um nytsemi saufjr og n. Afi, Rgnvaldur Jnsson var fddur ri 1918 og var uppalinn Marbli slandshl Skagafiri. ar lst hann upp hj foreldrum snum, samt 6 systrum, torfb eins og var tin og gekk ftum sem unnin voru r slensku ullinni. Afi tk vi bi foreldra sinna Marbli og bj ar samt konu sinni Huldu Jnsdttur allt til rsins 1972, er au fluttu me brn sn 5 til Akureyrar. gamla bnum Marbli var bi til rsins 1952 en fluttu afi og amma a barhs sem ar stendur enn. Gamli brinn var ekki nema a hluta torfbr en vi hann var byggt timburhs 3. ratugnum og bi bum hlutum hssins.

Ofinn fatnaur

Afi taldi a lfi daga er hann var barn hafa veri miki einfaldara en a er n, minna val, minna reiti og kapp um a eignast allt og engin tskufatnaur sem urfti a eya miklum fjrmunum . ,,Ja sko mnu ungdmi var allt ntt sem hlst saman og er augljst a afa tti a miki brul a htta a ganga flk vegna ess a hn tilheyri ekki eim tskustraum sem flir yfir landi a og a skipti. Afi sagi a daga hafi ullin veri kembd og spunnin bjunum og san ofin r henni dkar og r eim bin til ft heimilisflki. Hn mir mn heitin var samt miki fyrir a nota slensk efni sagi afi en g hugsai aldrei t a a spyrja hann nnar t innflutt efni, hvort au hafi veri algeng, dr, falleg ea af hverju langamma mn var meira fyrir au slensku. En ullar efnin ea dkarnir voru ofnir ar bnum, v Marbli var vefstll sem var sameign nokkurra sveitunga og skiptust menn a nota hann vefnaar. r efnunum voru svo saumaar buxur og jakkar og allt anna sem til urfti.  a sem kom mr hva mest vart var a afi minntist ekkert prjnaar peysur ea sokka, og komst g ekki a fyrr en lngu seinna a slenska ullarpeysan var hnnu kringum 1940 sem sluvara fyrir feramenn. ur hafi g s fyrir mr afa og systur hans leika sr ullarpeysum og sauskinsskm me leggi og skeljar.

Leikfngin

En saukindin var essum tma notu allt. Ekki var hn eingngu ntt til nnast alls matar heldur voru bein hennar notu sem leikfng barnanna, og innyflin skerma fyrir gluggana torfbjunum sta glerjana sem vi hfum dag. egar afi rifjai upp hvaa leikir a voru sem aallega var fari hans barndmsrum minntist hann ess helst a hann og leikflagar hans hafi leiki bndur og voru saualeggirnir og kjlkabeinin notair sem dr bjanna, leggirnir sem hestar, kjlkabeinin sem kr og vlurnar, hnjliir kindarinnar, sem kindur. N eru arir tmar og fst brn sem myndu stta sig vi jafn fbrotin og litlaus leikfng enda myndunarafl eirra sjlfsagt mun minna en barna sem uppi voru tma afa mns. Flest brn hafa gaman af drum og eim hljum sem au gefa fr sr og alls ekkert lklegt a ntma brn sem ekki vru vn v rvali af leikngum sem fyrirfinnst dag myndu kalla saualeggi sna hesta sem hneggja htt, kjlkabein sem kr og vlur sem kindur.

En eitt tti afi sem g dist a honum fyrir a hafa geta nota. a eru skautar sem gerir voru r beinum. saualeggi voru boru gt og bnd rdd gegn og bundin utan um ft hans. annig skautum renndi afi sr tnunum kringum binn egar lagi svell yfir. Lklegt er a hafi hann veri mjg ungur v egar menn uru eldri fengu eir skauta r leggjum strgripa samkvmt murmmu minni Soffu Heiveigu Fririksdttur. Sar eignaist afi jrn sem fest voru ftsporslagaan trkubb sem stai var . eir skautar voru mun lkari eim skautum sem g hef rennt mr gegnum tina. egar vi afi rddum um skautana hans var g einmitt skautajlfari fyrir Skautaflag Akureyrar og hefi veri meira en til a reyna list a renna mr um beinum, ekki s vst a au renni eins vel   vlfrystu svelli og alvru svellunum sem afi renndi sr kringum sveitabinn. Reyndar segir amma mr a ekki hafi alltaf veri einhver til staar til a bora gegnum leggina og hafi veri brotinn hausinn framan af leggnum og bandinu smeygt rifurnar sem mynduust vi a.

 

Saukindin og samtminn

ekki s g gmul ykir mr margt hafa breyst san g var ltil stelpa. Mamma vann kvldvktum vi stun Verksmijunum en var heima daginn mean pabbi vann. Hn prjnai oft okkur sokka og vettlinga og saumai okkur ft r fallegum keyptum efnum. g man eftir a hafa fari me mmmu niur Foldu a kaupa lopa sokka og vettlinga, og slturtin er mr oft ofarlega huga. Mr tti a ekki skemmtilegur tmi, a urfa a brytja mr og sauma keppi til a hjlpa til heimilinu, en mr tti sltur alltaf gott og ykir enn og vildi leggja mitt af mrkum. Foreldrar mnir voru ekki sterkefnair og ttu v stra frystikistu sem var fyllt haustin af sltri, hjrtum og nrum, sviakjmmum, og ru sem nta mtti eftir sltrun haustin. etta var bora virku dagana samt fiski sem hafi fengist fyrir lti gegnum kunningsskap en sunnudgum var svo lri, hryggur ea annar htismatur. Einnig voru kartflurnar sem boraar voru me matnum r kartflugari sem leigur var til rktunar og sparnaar.

            N egar g er sama aldri og foreldrar mnir voru , finnst mr a svo fjarsttt a fara a taka sltur og nta mr til matar fram eftir vetri. g geng lka frekar sokkum r angruull en slenskum lopa, og kaupi mr ft tskuverslunum frekar en a prjna ea sauma mig. raun tel g a ntni saukindarinnar hafi minnka meira fr v a foreldrar mnir voru rtugsaldri og til dagsins dag, heldur en hn hafi gert seinustu 100 rin ar undan. Vi gngum um verksmiju framleiddum vrum ar sem allir eru eins og fir heimagerum ftum. a merkilega er a au ft sem eru srsaumu ea einstk einhvern htt, hnnu einu eintaki, eru au ft sem seljast hva drast. Fir hafa lagt sig a lra list sem mur okkar og mmur kunna ea kunnu, a tfra fram ft r lopa, garni ea drum efnum, og geta spara okkur krnurnar annig. En sta ess eru nnast allir menntair, til a f hrri laun til a lifa og geta keypt dru srsaumuu og srhnnuu vrurnar r tskuverslunum, lambalrin ti b og geta fari veitingahs til a f gan mat.  

Heimildir

Rgnvaldur Jnsson. Fddur 1918 slandshl Skagafiri. Dinn 2002.

Soffa Heiveig Fririksdttir. Fdd 1931 Skadal Eyjafiri.

Hulda Drfn Jnsdttir, HA030327@unak.is,2007